تبلیغات
آموزش خط شکسته نستعلیق - قرآن نویسان
 
آموزش خط شکسته نستعلیق
***** کلاس خوشنویسی مدرس انجمن خوشنویسان ایران *****
                                                        
درباره وبلاگ

مدرس انجمن خوشنویسان
آموزش مجازی خوشنویسی
مقدماتی ، متوسط،خوش
عالی ،ممتاز، فوق ممتاز
کلاس خط نستعلیق و شکسته
نقاشیخط و طراحی فونت


مدیر وبلاگ : علی اشرفی
نویسندگان
آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :
شنبه 25 بهمن 1393 :: نویسنده : علی اشرفی
نویسنده: بهاءالدین خرمشاهی





با توجه به نسخه های خطی قرآن کریم، اعم از نفیس و هنری و عادی، که در کتابخانه ها و موزه های ایران محفوظ است، به نحو معقول می توان حدس زد که در سراسر جهان اسلام و کل کشورهای جهان در کتابخانه ها، موزه ها و اماکن مشرفه و مساجد و تکایا و سایر اماکن و مجموعه های عتیقه و هنری، حدوداً دویست هزار نسخه ی خطی قرآن کریم، به انواع خطوط از کوفی اولیه، تا شکسته نستعلیق وجود دارد. از این میان، حدوداً بیست هزار نسخه ی خطی از نظر هنری، یا تذهیب و آرایش، یا قدمت یا کاتب یا کتابت دارای اهمیت، و بقیه نسخه ی خطی کمابیش عادی است.
مصاحف امام یا عثمانی که در فاصله ی سال 24 تا 28 هجری به دستور عثمان سومین خلیفه از خلفای راشدین به کتابت درآمد، به خط کوفی بود، و بدون هیچ نقطه نشان، و بدون حرکات/ اعراب، و بدون علائم وقف/ سجاوندی، و به اختلاف اقوال بین 4 تا 6 نسخه ی همسان از آن نوشته شد که نسخه ای در مکه، نسخه ای در مدینه نگاه داشته شد و نسخه ای به شام، نسخه ای به کوفه، نسخه ای به بصره و نسخه ای به بحرین فرستاده شد، و یک قرآن شناس هم همراه هر نسخه به این نواحی گسیل شد، تا به درست خوانی آن خط دشوارخوان مدد برساند.
خط کوفی کمالش را برای کتابت قرآن در نیمه ی دوم قرن دوم هجری منتهی به سال 814 میلادی پیدا کرد (---> القرآن الکریم، رساله ای در معرفی نسخه های خطی قرآن کریم که در جشنواره ی بزرگ جهان اسلام در لندن، در 1976 با همکاری کتابخانه ی بریتانیا، به نمایش گذارده شده، به کوشش مارتین لینگز و یاسین حامد صفدی، 1976، ص 12). در قرن سوم هجری، خط کوفی در جهان تحولاتی یافت که می توان برای تسهیل بحث از آن به کوفی شرقی و کوفی غربی تعبیر کرد. کوفی شرقی که بیشتر برای عنوان نویسی و همخوانی با تذهیب تناسب داشته، در ایران تا قرن هفتم هجری دوام داشت و چه بسیار نسخه های قرآن که به این خط نوشته شده است. از خط کوفی غربی، خط های جدیدی که در شمال غربی افریقا و اندلس رایج شد، نشئت گرفت. (پیشین، ص 13).
در قرن اول و دوم هجری، کتابت قرآن کریم، فقط به خط کوفی و انواع آن از شرقی و غربی، و فی المثل ایرانی و مغربی و انواع و تنوع های دیگر همین خط بود. تا آن که به ابتکار خطاط و خط شناسی هنرمند به نام ابن مقله چند قلم یا خط دیگر به ویژه ثلث و نسخ از دل خط کوفی برآمد.
ابن مُقله، ابوعلی محمد بن علی (272-328ق) ادیب، خوشنویس، مبتکر و مبدع خطوط مختلف و وزیر عباسیان بود. بیشتر کسانی که شرح حال وی را نوشته اند او را نخستین مخترع و مبتکر رسم الخط بدیع و شیوه ی جدید خط عربی دانسته اند. خطوطی که ابن مقله اختراع کرد عبارتند از محقق، ریحان، ثلث ریحان، توقیع، رقاع و نسخ که مدارا آن ها را بر دایره و سطح نهاد. وی خط نسخ را در 310 ق در زمان المقتدر عباسی و وزارت ابن فرات اختراع و وضع کرد که به مناسبت سهولت در تحریر، ناسخ خطوط دیگر شد و از همین رو «نسخ» نام گرفت و از همان زمان در ممالک اسلامی شایع و رایج گردید. ابن مقله هر کدام از این خطوط را برای نوشتن مطلبی مخصوص تعیین کرد (مقاله ی «ابن مُقله»، نوشته ی علی رفیعی، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 684/4-685).
متأسفانه از ابن مقله قرآن کاملی باقی نمانده است. یا اگر هم نوشته بوده بر اثر تطاول روزگار از بین رفته است. ولی پیگیر سبک و هنر او هنرمند بزرگی چون ابن بواب بود. ابن بوّاب، ابوالحسن علی بن هلال (م 413 ق) خوشنویس و مذهّب بزرگی بود. ابن بواب خوشنویسی را از محمد بن اسد و محمد بن سمسامی آموخت و آنان این هنر را از ابن مقله فراگرفته بودند. هرچند گفته اند که ابن بواب 64 نسخه از قرآن مجید کتابت کرده است، اما یگانه ی نسخه ی کامل قرآن موجود به خط او در کتابخانه ی چستربیتی نگهداری می شود که در 391ق/ 1001م کتابت شده است. رایس نوع خط آن را نسخ نوشته، ولی درست آن است که بگوییم نسخ آمیخته به ریحان یا به عبارت دیگر نسخ ریحانی است. رایس این نسخه را که تذهیب آن نیز کار ابن بواب دانسته شده، از هر جهت مورد ارزیابی قرار داده است (---> مقاله ی «ابن بّواب» نوشته ی محمد آصف فکرت، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 142/3). شیوه ی خوشنویسی ابن بوّاب تا زمانی که شیوه ی یاقوت مستعصمی معمول گردید، رواج تمام داشت (پیشین، همان صفحه).
گفتنی است که نسخه ی قرآن موجود و منحصر به فرد ابن بواب (با تاریخ کتابت 391 ق) که در مجموعه ی چستربیتی محفوظ است، در سال 1972 در پاریس به شیوه ی چاپ عکسی به همت رایس در نسخه هایی معدود به چاپ رسیده است. سپس به سفارش آیت الله حسن سعید، در یک هزار نسخه در سال های اخیر در ایتالیا به همان شیوه تجدید چاپ شده است و قرار است، همه ی نسخ یا تعدادی از آن ها به همت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به ایران وارد شود.
یاقوت مستعصمی (م 698 ق) از بزرگ ترین هنرمندان قرآن نویس است که به او نیز کتابت صدها نسخه قرآن نسبت داده اند. «یاقوت از غلامان المستعصم بالله آخرین خلیفه ی عباسی (640-656ق) و از دست پروردگان وی بود و به همین جهت خود را مستعصمی می خواند. با او به شش خط منحصر و متداول شد (ثلث، نسخ، ریحان، محقق، توقیع، رقاع). از اقلام سته همه را به خط یاقوت دیده ایم و به گمان من خط ثلث و ریحان را به مراتب از سایر اقلام خوش تر می نوشته است» (قرآن نویسان و گزیده ی قرآن های نفیس ایرانی، نوشته ی محمد علیدوست، ص108). بعضی آثار بازمانده از او عبارتند از:

1. قرآن خشتی کوچک ثلث کتابت خفی عالی با رقم یاقوت المستعصمی، در بقعه ی مولوی در قونیه.
2. قرآن وزیری بزرگ، با تذهیب قرن 9 و 10، با اهدائیه به تاریخ 767 ق، در اونیورسیته ی اسلامبول.
3. قرآن وزیری جلد روغنی قدیم با تاریخ 674 ق در کتابخانه ی سلطنتی سابق ایران.
4. قرآن وزیری، جلد روغنی ممتاز جدید. با تاریخ 630 ق محفوظ در کتابخانه ی سلطنتی سابق ایران.
5. قرآن سلطانی مذهب (تذهیب جدیدتر از اصل)، ریحان دودانگ، سر سوره ها رقاع دو دانگ عالی با رقم یاقوت المستعصمی در موزه ی اسلامی ترک.
6. قرآن سلطانی کوچک مذهب نسخ کتابت جلی عالی. با رقم «کتب یاقوت المستعصمی، فی سنة خمس و ثمانین و ستّمائه (685ق)...» در موزه ی اسلامی ترک.
7. قرآن وزیری خشتی کوچک مذهب قدیم، نسخ کتابت خفی عالی با رقم «کتب یاقوت المستعصمی فی الاربعاء رابع شعبان المبارک سنة ثلث و تسعین و ستّمائة (693ق)...» در موزه ی اسلامی ترک.
8. قرآن خشتی جلد میشن عنابی منگنه، با رقم یاقوت مستعصمی، سال 680ق محفوظ و کتابخانه ی ملک.
9. قرآن خشتی کوچک جلد سوخت معرّق طلاپوش، دو صفحه ی اول تمام مذهب، ثلث جلی عالی، سر سوره ها نسخ کتابت خفی خوش، با رقم یاقوت بن عبدالله، سال 668 ق، محفوظ در موزه ی ایران باستان.
10. قرآن رحلی جلد سوخت معرق طلاپوش. ثلث کتابت عالی با رقم یاقوت المستعصمی، در تاریخ سال 685 ق، محفوظ در موزه ی ایران باستان.
11. قرآن وزیری کوچک، نسخ کتابت خفی خوش. با رقم یاقوت المملوک المستعصمی فی شهر ربیع الثانی شهور سنة ثلاث و ثلاثین و ستّمائَة [= 633ق] این قرآن را به شاه سلیم تقدیم کرده اند و رقم یاقوت و تاریخ آن مشکوک و اصل خط و نسبتش به یاقوت صحیح است. محفوظ در مجموعه ی مهدوی. (پیشین، صص 109-111).

پس از یاقوت مستعصمی، و همزمان با او یکی از بزرگ ترین قرآن نویسان نسخ احمد سهروردی (654-741ق) است. این که بعضی از تواریخ و تذکره ها او را شاگرد یاقوت شمرده اند درست نیست. ولی این که یاقوت به استادی و حتی برتری او در کتابت قلم نسخ معترف بوده، درست است (---> مقاله ی «احمد سهروردی»، نوشته ی محمدحسن سمسار، دائرة المعارف اسلامی، ج60/7). او نویسنده ای پرکار بوده است، به طوری که به او کتابت 78 جلد قرآن نسبت داده اند (پیشین، همان صفحه). در ربع رشیدی 20 جلد از قرآن او نگاهداری می شده است. چند قرآن از قلم او (یکی به تاریخ 701ق، که هر صفحه ی آن 8 سطر دارد، 6 سطر به قلم نسخ کتابت و 2 سطر به قلم ثلث جلی عالی در بالا و پایین است و در مجموعه ی چستربیتی محفوظ است) باقی مانده است.
همچنین 7 جزء از 30 جزء یک قرآن رحلی به قلم محقق عالی از او بازمانده است که هر جزء بخشی از آن در کتابخانه و موزه ای است (برای تفصیل ---> همان مقاله، صص 60-61). همچنین یک قرآن سلطانی کوچک به قلم نسخ کتابت خوش و ثلث دو دانگ جلی و با رقم او و تاریخ شوال 718ق در موزه ی آثار ترک و اسلام استانبول نگاهداری می شود.
دیگر از خوشنویسان و قرآن نویسان بزرگ پس از یاقوت، یکی از شاگردان او به نام ارغون کاملی (زنده در 745ق) است. او «در کتابت قلم های ششگانه به ویژه ریحان چیره دست بود. ارغون را در شمار «استادان سته» و از شاگردان یاقوت مستعصمی دانسته اند» (که البته مانند مورد احمد سهروردی این نسبت شاگردی در نزد یاقوت مسلم نیست.) ---> مقاله ی «ارغون کاملی»، نوشته ی محمدحسن سمسار، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 649/7-651). آثار بازمانده از او:

1. قرآن رحلی کوچک، به قلم محقق و تاریخ 706ق، محفوظ در موزه ی توپکاپی سرای.
2. قرآنی سلطانی با تاریخ 720 ق به قلم ریحان عالی محفوظ در موزه ی ترک و اسلام استانبول.
3. قرآنی رحلی به تاریخ 730ق به قلم ریحان محفوظ در توپکاپی سرای.
4. قرآن وزیری، با تاریخ 738ق، به قلم ریحان عالی، محفوظ در کتابخانه بایزید استانبول.
5. قرآنی سلطانی با تاریخ 741ق، به قلم ریحان عالی، محفوظ در موزه ی ترک و اسلام استانبول.
6. قرآنی وزیری، با تاریخ 745ق، به قلم ریحان خوش، محفوظ در موزه ی ملی ایران (ایران باستان).
7. قرآنی سلطانی، بدون تاریخ، به قلم ریحان، محفوظ در کتابخانه ی چستربیتی (مقاله ی پیشین، صص 650-651).

یکی دیگر از خوشنویسان و قرآن نویسان هنرمند ایران ابراهیم سلطان بن شاهرخ (796-838ق) «شاهزاده ی دانش دوست، با ذوق و هنرمند تیموری و دومین پسر شاهرخ فرزند امیر تیمور گورکان» (مقاله ی «ابراهیم سلطان»، نوشته ی سیدعلی آل داود، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 512/7-515). او از خوشنویسان نامدار قرن نهم بود و به ویژه خط ثلث را زیبا می نوشت. از آثار او در این زمینه چند قرآن نفیس در دست است. یکی از آن ها به خط ثلث در 827ق نوشته شده در آستان قدس رضوی موجود بوده، ولی اکنون فقط 16 ورق آن محفوظ مانده است. قرآن دیگری نیز به قلم ریحان جلی منسوب به ابراهیم سلطان در آستان قدس موجود است، اما رقم کاتب آن مجهول به نظر می رسد. قرآن نفیس دیگری هم به خط او موجود است که سابقاً در بنای دروازه ی قرآن شیراز قرار داشته و اکنون در موزه ی پارس شیراز نگهداری می شود. گفته می شود که قرآن موجود مورخ 830 ق موجود در موزه ی متروپولیتن نیز به خط اوست. همچنین کتیبه های ثلث نیز از او باقی مانده است (مقاله ی پیشین، ص 514).
برادر سلطان ابراهیم، یعنی بایسنقر میرزا نیز از هنرمندان و مشوقان هنر و از خوشنویسان نامدار بود. قرآنی به خط ثلث (که در واقع خط محقق است) به او منسوب است که تاریخ آن 837 ق یعنی سال فوت اوست و به همین جهت و جهات دیگر بعضی در صحت انتساب آن به او تردید کرده اند. این قرآن به قطع بسیار بزرگ کتابت شده و هر برگ یا چند برگ آن در کتابخانه یا موزه یا مجموعه ای محفوظ است. کتیبه های ثلث آیات قرآنی مسجد گوهرشاد مشهد که بانی آن گوهرشاد مادر بایسنقر میرزاست، به قلم اوست.
یکی از بزرگ ترین استادان استادان مسلم خط نسخ و هنرمندان قرآن نویس ایران احمد نیریزی (زنده تا1151ق) است. به او کتابت 99 تا 120 قرآن و 77 جلد صحیفه ی سجادیه نسبت داده اند که درست نیست و تعداد این گونه آثار او بسیار کمتر از این است. «شمار قرآن های شناخته شده ای که در نسبت آن ها به احمد جای تردید نیست، به 10 نسخه نیز نمی رسد» (مقاله ی «احمد نیریزی»، نوشته ی محمدحسن سمسار، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج7، ص 104).
بعضی از قرآن های خطی او در موزه ی کاخ گلستان، و کتابخانه ی چستربیتی، موزه ی ملی ایران محفوظ است. یک نسخه از بهترین قرآن نویسی های او همان است که در زمان پهلوی دوم در سال 1344 ش به صورت عکسی به چاپ رسیده است و الحق چاپی نفیس و هنرمندانه است. و امروزه همه ی دوستداران خط و خوشنویسی و کتابت هنری قرآن مجید، نسخه ای از آن را دارند یا به هر حال آن را ملاحظه کرده اند. در سال های بعد از انقلاب انتشارات نگار آن را با تغییر قطع، و همراه با ترجمه ی دکتر ابوالقاسم امامی تجدید چاپ کرده است.
در قرن نهم هجری به ابتکار هنرمند بزرگ میرعلی هروی، خط نستعلیق از دل خط نسخ، یا از پیوند بین نسخ و تعلیق (نام نستعلیق نیز به شیوه ی نحت از ترکیب این دو نام درست شده است) خط نستعلیق پدید آمده که ایرانیان آن را عروس خط های اسلامی- ایرانی می دانند. یکی از کهن ترین نمونه های کتابت قرآن به نستعلیق، قرآنی است به قلم شاه محمود نیشابوری (م 945 ق) که خوشنویس محبوب و مورد حمایت شاه طهماسب بوده و احتمالاً این نسخه را در تبریز نوشته است که اکنون در موزه ی توپکاپی سرای ترکیه محفوظ است (برای ملاحظه ی دو صفحه ی از آن ---> کتاب هنر خوشنویسی و تذهیب قرآن (به انگلیسی)، اثر مارتین لینگز، لندن، 1976، ص 190، و لوحه ی 90). معرفی و نمونه ای از یک قرآن به کتابت نستعلیق نیز در فهرست قرآن های خطی، تدوین خانم بدری آتابای آمده است.
در عصر جدید نیز خوشنویسی قرآن کریم در سراسر جهان اسلام رواج دارد. یکی از بزرگ ترین خوشنویسان معاصر ترک استاد حامد الآمدی است که در ثلث و نسخ مهارت بسیار داشته است. از او کتابت چند قرآن به قلم نسخ در کمال ظرافت و نفاست در ترکیه و سوریه و لبنان چاپ شده است.
یکی از بزرگترین استادان قلم ثلث در ایران شادروان مرتضی عبدالرسولی است که شاگرد مرحوم حسن زرین خط، و در اقلام هفت گانه استاد بود و دیوان حافظ به کتابت نستعلیق او در سال 1367 همزمان با بزرگداشت جهانی حافظ، از سوی کمیسیون ملی یونسکو در ایران به طبع رسید. ایشان در اواخر عمر نود ساله ی خود به کتابت قرآن به قلم ثلث پرداخت و علی رغم پیری و فرتوتی و بیماری سال های آخر عمر، توانست کل قرآن مجید را به این قلم بنویسد. این نسخه اکنون در اختیار فرزند استاد، آقای مهندس سلیمان عبدالرسولی است.
دیگر از ثلث نویسان بزرگ، و در عین حال جوان معاصر، استاد محمدرضا قنبری است که قرآنی کامل به خط ثلث سبک ترکی، نوشته است که کمیسیون ملی یونسکو آن را زیر چاپ دارد. از دیگر خوشنویسان بزرگ معاصر، چنان که اشاره شد استاد محمد احصایی خط محقق را احیا کرده اند و یک سوم قرآن را به این خط و به دانگ جلی نوشته اند. در آرزوی به پایان رساندن این اثر بزرگ، برای سلامت و طول عمر استاد دعا می کنیم. استاد موحد نیز قرآنی به خط نسخ کتابت کرده اند که گویا زیر چاپ است. از استاد غلام حسین امیرخانی، خوشنویس بزرگ معاصر و رئیس انجمن خوشنویسان، مجموعه ای از آیه نویسی، و خوشنویسی آیات مختلف قرآنی به نستعلیق و با دانگ جلی و خفی با عنوان برگی چند از قرآن مجید حکیم در سال 1377 با نفاست تمام از سوی انتشارات کلهر به طبع رسیده است.
در عصر جدید بعضی از خوشنویسان به کتابت نستعلیق قرآن کریم روی آورده اند. در این رشته فضل تقدم با شادروان استاد حسن میرخانی است که بیش از پنجاه سال از کتابت (های) او به نستعلیق می گذرد. همچنین شادروان استاد سیف الله یزدانی نیز قرآنی به قلم نستعلیق نوشته اند که در سال های اخیر به طبع رسیده است. جدیدترین کوشش در زمینه ی نستعلیق نویسی قرآن کریم، کتابت خانم فریبا مقصودی کرمانشاهی است که در حال حاضر در دست چاپ است. جدیدترین کوشش هنری و خوشنویسی قرآن، کتابت شکسته ی نستعلیق استاد یدالله کابلی است که گزیده ای از قرآن است، و در حال حاضر در آستانه ی انتشار. و با شُکر و شادی از آیه نگاری های (نقاشی-خط) استاد جلیل رسولی یاد می کنیم که بر تارک هنر معاصر می درخشد.
اما بعضی از استادان خوشنویس معاصر که غالباً قرآن را به قلم نسخ (و مکرر) کتابت کرده اند عبارتند از: حاج محمود اشرفی تبریزی، علی اکبر اسماعیلی قوچانی، حاج عبدالرحیم افشار زنجانی، استاد احمد زنجانی، ابوالقاسم خوانساری، محمد خالقی، طاهر خوشنویس، محمدصادق خوانساری، میرحبیب شهلافر، کاظم صادق نجفی، حبیب الله فضایلی، حجة الاسلام مصباح زاده، محمدباقر نیرومند، حسن هریسی، میرجمال الدین جلالی و رضا سنگی و برای حسن ختام از دو خطاط قرآن نویس بزرگ سوری نام می بریم: عثمان طه، و عثمان حسین. عثمان طه کتابت خود از قرآن کریم بر مبنای مصحف قاهره که درست ترین و دقیق ترین و علمی ترین قرآن جهان اسلام است، استوار ساخته است. آنچه کتابت نسخ استوار و شیوا و شیرین عثمان طه را عالمگیر کرد و کتابت او را به صورت مقبول ترین و مهم ترین کتابت از قرآن کریم در عصر جدید، و در جهان اسلام درآورد، این واقعیت بود که علمای قرآن شناس عربستان آن را به عنوان بهترین و صحیح ترین کتابت (با رسم الخط عثمانی) به رسمیت شناختند و همان کتابت را با اندکی تصحیح و چاپ نفیس جدید به صورت مصحف المدینه در تیراژ هر سال حدوداً دو میلیون نسخه منتشر کردند و می کنند.
اما مهم ترین رویداد عصر جدید در کتابت هنری قرآن کریم، کتابت استاد بهرام سالکی از قرآن کریم، به خط کوفی پیرآموز، با اصلاحات و بهسازی ها، و نیز تذهیب ها و آرایه های متعدد شگرف است، که بحمدالله آماده ی تولید چاپی است. به قلم همین استاد عالیمقام کتابت قرآن به خط ریحان، و نسخه های دیگر به خط نسخ در سال های اخیر به طبع رسیده است.
علی اشرفی

منبع مقاله:

خرّمشاهی، بهاء الدین؛ (1389)، قرآن پژوهی (2)، تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ نخست.








نوع مطلب :
برچسب ها : حاج محمود اشرفی تبریزی، کتابت قرآن، علی اشرفی، نسخه های خطی، ابن مُقله، حامد الآمدی، عثمان طه،
لینک های مرتبط :




پنجشنبه 19 مهر 1397 01:56 ب.ظ

You actually suggested that adequately.
vardenafil 20mg generic levitra vardenafil 20mg levitra 20 mg bayer prezzo vardenafil vardenafil 20mg levitra levitra generic levitra 10 mg prezzo buy generic levitra
سه شنبه 10 مهر 1397 08:04 ق.ظ

Seriously all kinds of fantastic tips!
buy brand cialis cheap price cialis wal mart pharmacy cialis rezeptfrei sterreich wow cialis tadalafil 100mg cialis pills in singapore cialis 20 mg effectiveness cialis tablets australia tadalafil achat cialis en itali order cialis from india
یکشنبه 8 مهر 1397 04:57 ق.ظ

Good write ups. Thanks a lot!
where do you buy cialis cialis prezzo al pubblico acheter du cialis a geneve cialis free trial deutschland cialis online callus cialis 20mg cialis generico online cialis generico lilly order a sample of cialis
شنبه 7 مهر 1397 02:29 ق.ظ

Very good information. Regards.
cialis name brand cheap cialis online nederland best generic drugs cialis precios de cialis generico cialis generico online venta cialis en espaa acheter cialis kamagra cialis savings card cialis pills price each we choice free trial of cialis
شنبه 31 شهریور 1397 06:39 ب.ظ

Incredible many of terrific info!
canadian pharmacy online 24 canadian viagra canadian pharmacy cialis canadian pharmacies without an rx discount canadian pharmacies canada viagra canadian pharmacy meds canada drugs canada pharmaceuticals online pharmacy canada reviews
چهارشنبه 28 شهریور 1397 08:07 ب.ظ

Regards, An abundance of material!

cialis venta a domicilio cialis rezeptfrei sterreich enter site natural cialis prix de cialis online prescriptions cialis cialis uk next day cialis authentique suisse comprar cialis navarr cialis pills boards cialis 20 mg
سه شنبه 27 شهریور 1397 05:04 ب.ظ

You actually revealed this well.
does cialis cause gout cialis prices brand cialis generic the best choice cialis woman cialis generico milano cialis et insomni how do cialis pills work cialis 5 effetti collaterali generic cialis with dapoxetine tadalafil 5mg
سه شنبه 13 شهریور 1397 09:36 ب.ظ

Appreciate it. An abundance of postings.

online canadian discount pharmacies online pharmacies tech school northwest pharmacies drugstore online reviews canadian drug store how safe are canadian online pharmacies canadian drugs online canadian pharmacies trusted pharmacy canada scam canadian pharmacy
سه شنبه 13 شهریور 1397 05:08 ق.ظ

Cheers, Plenty of posts.

how to buy viagra without a prescription viagra online no prescriptions how to buy viagra online buy viagra pharmacy buy viagra overnight shipping where can you buy viagra from buy viagra using paypal buy generic viagra purchase viagra online sildenafil uk
دوشنبه 12 شهریور 1397 09:22 ب.ظ

Nicely put, Thanks a lot!
when can i take another cialis cialis generika cialis professional from usa compare prices cialis uk cialis official site cialis usa cost achat cialis en suisse chinese cialis 50 mg cialis patentablauf in deutschland achat cialis en itali
یکشنبه 11 شهریور 1397 01:43 ب.ظ

You actually revealed this exceptionally well!
buy cheap cialis in uk cialis qualitat cialis ahumada cialis 05 only now cialis for sale in us cialis 5 mg para diabeticos are there generic cialis 5 mg cialis coupon printable generic cialis pill online import cialis
سه شنبه 23 مرداد 1397 03:52 ق.ظ

Nicely put. Appreciate it.
viagra buy online uk can you buy viagra at walmart how to get viagra uk order viagra without prescription where can you purchase viagra get a prescription online for viagra buy viagra no prescription pharmacy prices for viagra buy sildenafil viagra buy viagra online with a prescription
دوشنبه 22 مرداد 1397 02:20 ب.ظ

Appreciate it, Loads of tips.

best generic drugs cialis dose size of cialis compare prices cialis uk import cialis cialis online napol cialis manufacturer coupon only now cialis for sale in us rezeptfrei cialis apotheke side effects for cialis cialis online holland
جمعه 7 اردیبهشت 1397 08:13 ب.ظ

Great content. Kudos!
prix cialis once a da cialis prezzo di mercato usa cialis online click here take cialis bulk cialis cialis generic viagra cialis levitra safe dosage for cialis cialis 5 effetti collaterali costo in farmacia cialis
سه شنبه 4 اردیبهشت 1397 07:17 ق.ظ

Cheers! Great information.
generic viagra online pharmacy buy viagra discount where to buy viagra cheap buy discount viagra online buy viagra online overnight delivery buy viagra without prescription uk get viagra uk buying viagra without a prescription uk sildenafil buy now viagra
جمعه 17 فروردین 1397 11:00 ب.ظ

Effectively voiced without a doubt. !
free generic cialis wow cialis tadalafil 100mg cialis professional yohimbe viagra or cialis cialis qualitat cialis italia gratis cialis 5 mg scheda tecnica rx cialis para comprar cialis ahumada legalidad de comprar cialis
جمعه 3 فروردین 1397 08:54 ب.ظ

Fantastic postings. Appreciate it!
we use it cialis online store buying cialis in colombia cialis 20mg prix en pharmacie calis canadian cialis click now cialis from canada cialis generico milano cialis super kamagra cialis 20 mg cut in half generic cialis levitra
دوشنبه 28 اسفند 1396 02:27 ق.ظ

Nicely put, With thanks.
cialis 5mg cialis generisches kanada cheap cialis cialis prices in england cialis farmacias guadalajara we recommend cialis best buy cipla cialis online opinioni cialis generico generic low dose cialis prices on cialis 10 mg
پنجشنبه 16 شهریور 1396 04:30 ق.ظ
I was recommended this web site by way of my
cousin. I am not sure whether or not this post is written through him as nobody else
realize such targeted about my trouble. You're incredible!
Thanks!
دوشنبه 1 خرداد 1396 07:50 ب.ظ
Wonderful website you have here but I was wondering if you knew of any message boards
that cover the same topics discussed in this article? I'd really like to be a part of group where I can get feed-back from other experienced people that share the same interest.
If you have any recommendations, please let me know.
Many thanks!
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر