تبلیغات
آموزش خط شکسته نستعلیق - قرآن نویسان
 
آموزش خط شکسته نستعلیق
***** کلاس خوشنویسی مدرس انجمن خوشنویسان ایران *****
                                                        
درباره وبلاگ

مدرس انجمن خوشنویسان
آموزش مجازی خوشنویسی
مقدماتی ، متوسط،خوش
عالی ،ممتاز، فوق ممتاز
کلاس خط نستعلیق و شکسته
نقاشیخط و طراحی فونت


مدیر وبلاگ : علی اشرفی
نویسندگان
آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :
شنبه 25 بهمن 1393 :: نویسنده : علی اشرفی
نویسنده: بهاءالدین خرمشاهی





با توجه به نسخه های خطی قرآن کریم، اعم از نفیس و هنری و عادی، که در کتابخانه ها و موزه های ایران محفوظ است، به نحو معقول می توان حدس زد که در سراسر جهان اسلام و کل کشورهای جهان در کتابخانه ها، موزه ها و اماکن مشرفه و مساجد و تکایا و سایر اماکن و مجموعه های عتیقه و هنری، حدوداً دویست هزار نسخه ی خطی قرآن کریم، به انواع خطوط از کوفی اولیه، تا شکسته نستعلیق وجود دارد. از این میان، حدوداً بیست هزار نسخه ی خطی از نظر هنری، یا تذهیب و آرایش، یا قدمت یا کاتب یا کتابت دارای اهمیت، و بقیه نسخه ی خطی کمابیش عادی است.
مصاحف امام یا عثمانی که در فاصله ی سال 24 تا 28 هجری به دستور عثمان سومین خلیفه از خلفای راشدین به کتابت درآمد، به خط کوفی بود، و بدون هیچ نقطه نشان، و بدون حرکات/ اعراب، و بدون علائم وقف/ سجاوندی، و به اختلاف اقوال بین 4 تا 6 نسخه ی همسان از آن نوشته شد که نسخه ای در مکه، نسخه ای در مدینه نگاه داشته شد و نسخه ای به شام، نسخه ای به کوفه، نسخه ای به بصره و نسخه ای به بحرین فرستاده شد، و یک قرآن شناس هم همراه هر نسخه به این نواحی گسیل شد، تا به درست خوانی آن خط دشوارخوان مدد برساند.
خط کوفی کمالش را برای کتابت قرآن در نیمه ی دوم قرن دوم هجری منتهی به سال 814 میلادی پیدا کرد (---> القرآن الکریم، رساله ای در معرفی نسخه های خطی قرآن کریم که در جشنواره ی بزرگ جهان اسلام در لندن، در 1976 با همکاری کتابخانه ی بریتانیا، به نمایش گذارده شده، به کوشش مارتین لینگز و یاسین حامد صفدی، 1976، ص 12). در قرن سوم هجری، خط کوفی در جهان تحولاتی یافت که می توان برای تسهیل بحث از آن به کوفی شرقی و کوفی غربی تعبیر کرد. کوفی شرقی که بیشتر برای عنوان نویسی و همخوانی با تذهیب تناسب داشته، در ایران تا قرن هفتم هجری دوام داشت و چه بسیار نسخه های قرآن که به این خط نوشته شده است. از خط کوفی غربی، خط های جدیدی که در شمال غربی افریقا و اندلس رایج شد، نشئت گرفت. (پیشین، ص 13).
در قرن اول و دوم هجری، کتابت قرآن کریم، فقط به خط کوفی و انواع آن از شرقی و غربی، و فی المثل ایرانی و مغربی و انواع و تنوع های دیگر همین خط بود. تا آن که به ابتکار خطاط و خط شناسی هنرمند به نام ابن مقله چند قلم یا خط دیگر به ویژه ثلث و نسخ از دل خط کوفی برآمد.
ابن مُقله، ابوعلی محمد بن علی (272-328ق) ادیب، خوشنویس، مبتکر و مبدع خطوط مختلف و وزیر عباسیان بود. بیشتر کسانی که شرح حال وی را نوشته اند او را نخستین مخترع و مبتکر رسم الخط بدیع و شیوه ی جدید خط عربی دانسته اند. خطوطی که ابن مقله اختراع کرد عبارتند از محقق، ریحان، ثلث ریحان، توقیع، رقاع و نسخ که مدارا آن ها را بر دایره و سطح نهاد. وی خط نسخ را در 310 ق در زمان المقتدر عباسی و وزارت ابن فرات اختراع و وضع کرد که به مناسبت سهولت در تحریر، ناسخ خطوط دیگر شد و از همین رو «نسخ» نام گرفت و از همان زمان در ممالک اسلامی شایع و رایج گردید. ابن مقله هر کدام از این خطوط را برای نوشتن مطلبی مخصوص تعیین کرد (مقاله ی «ابن مُقله»، نوشته ی علی رفیعی، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 684/4-685).
متأسفانه از ابن مقله قرآن کاملی باقی نمانده است. یا اگر هم نوشته بوده بر اثر تطاول روزگار از بین رفته است. ولی پیگیر سبک و هنر او هنرمند بزرگی چون ابن بواب بود. ابن بوّاب، ابوالحسن علی بن هلال (م 413 ق) خوشنویس و مذهّب بزرگی بود. ابن بواب خوشنویسی را از محمد بن اسد و محمد بن سمسامی آموخت و آنان این هنر را از ابن مقله فراگرفته بودند. هرچند گفته اند که ابن بواب 64 نسخه از قرآن مجید کتابت کرده است، اما یگانه ی نسخه ی کامل قرآن موجود به خط او در کتابخانه ی چستربیتی نگهداری می شود که در 391ق/ 1001م کتابت شده است. رایس نوع خط آن را نسخ نوشته، ولی درست آن است که بگوییم نسخ آمیخته به ریحان یا به عبارت دیگر نسخ ریحانی است. رایس این نسخه را که تذهیب آن نیز کار ابن بواب دانسته شده، از هر جهت مورد ارزیابی قرار داده است (---> مقاله ی «ابن بّواب» نوشته ی محمد آصف فکرت، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 142/3). شیوه ی خوشنویسی ابن بوّاب تا زمانی که شیوه ی یاقوت مستعصمی معمول گردید، رواج تمام داشت (پیشین، همان صفحه).
گفتنی است که نسخه ی قرآن موجود و منحصر به فرد ابن بواب (با تاریخ کتابت 391 ق) که در مجموعه ی چستربیتی محفوظ است، در سال 1972 در پاریس به شیوه ی چاپ عکسی به همت رایس در نسخه هایی معدود به چاپ رسیده است. سپس به سفارش آیت الله حسن سعید، در یک هزار نسخه در سال های اخیر در ایتالیا به همان شیوه تجدید چاپ شده است و قرار است، همه ی نسخ یا تعدادی از آن ها به همت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به ایران وارد شود.
یاقوت مستعصمی (م 698 ق) از بزرگ ترین هنرمندان قرآن نویس است که به او نیز کتابت صدها نسخه قرآن نسبت داده اند. «یاقوت از غلامان المستعصم بالله آخرین خلیفه ی عباسی (640-656ق) و از دست پروردگان وی بود و به همین جهت خود را مستعصمی می خواند. با او به شش خط منحصر و متداول شد (ثلث، نسخ، ریحان، محقق، توقیع، رقاع). از اقلام سته همه را به خط یاقوت دیده ایم و به گمان من خط ثلث و ریحان را به مراتب از سایر اقلام خوش تر می نوشته است» (قرآن نویسان و گزیده ی قرآن های نفیس ایرانی، نوشته ی محمد علیدوست، ص108). بعضی آثار بازمانده از او عبارتند از:

1. قرآن خشتی کوچک ثلث کتابت خفی عالی با رقم یاقوت المستعصمی، در بقعه ی مولوی در قونیه.
2. قرآن وزیری بزرگ، با تذهیب قرن 9 و 10، با اهدائیه به تاریخ 767 ق، در اونیورسیته ی اسلامبول.
3. قرآن وزیری جلد روغنی قدیم با تاریخ 674 ق در کتابخانه ی سلطنتی سابق ایران.
4. قرآن وزیری، جلد روغنی ممتاز جدید. با تاریخ 630 ق محفوظ در کتابخانه ی سلطنتی سابق ایران.
5. قرآن سلطانی مذهب (تذهیب جدیدتر از اصل)، ریحان دودانگ، سر سوره ها رقاع دو دانگ عالی با رقم یاقوت المستعصمی در موزه ی اسلامی ترک.
6. قرآن سلطانی کوچک مذهب نسخ کتابت جلی عالی. با رقم «کتب یاقوت المستعصمی، فی سنة خمس و ثمانین و ستّمائه (685ق)...» در موزه ی اسلامی ترک.
7. قرآن وزیری خشتی کوچک مذهب قدیم، نسخ کتابت خفی عالی با رقم «کتب یاقوت المستعصمی فی الاربعاء رابع شعبان المبارک سنة ثلث و تسعین و ستّمائة (693ق)...» در موزه ی اسلامی ترک.
8. قرآن خشتی جلد میشن عنابی منگنه، با رقم یاقوت مستعصمی، سال 680ق محفوظ و کتابخانه ی ملک.
9. قرآن خشتی کوچک جلد سوخت معرّق طلاپوش، دو صفحه ی اول تمام مذهب، ثلث جلی عالی، سر سوره ها نسخ کتابت خفی خوش، با رقم یاقوت بن عبدالله، سال 668 ق، محفوظ در موزه ی ایران باستان.
10. قرآن رحلی جلد سوخت معرق طلاپوش. ثلث کتابت عالی با رقم یاقوت المستعصمی، در تاریخ سال 685 ق، محفوظ در موزه ی ایران باستان.
11. قرآن وزیری کوچک، نسخ کتابت خفی خوش. با رقم یاقوت المملوک المستعصمی فی شهر ربیع الثانی شهور سنة ثلاث و ثلاثین و ستّمائَة [= 633ق] این قرآن را به شاه سلیم تقدیم کرده اند و رقم یاقوت و تاریخ آن مشکوک و اصل خط و نسبتش به یاقوت صحیح است. محفوظ در مجموعه ی مهدوی. (پیشین، صص 109-111).

پس از یاقوت مستعصمی، و همزمان با او یکی از بزرگ ترین قرآن نویسان نسخ احمد سهروردی (654-741ق) است. این که بعضی از تواریخ و تذکره ها او را شاگرد یاقوت شمرده اند درست نیست. ولی این که یاقوت به استادی و حتی برتری او در کتابت قلم نسخ معترف بوده، درست است (---> مقاله ی «احمد سهروردی»، نوشته ی محمدحسن سمسار، دائرة المعارف اسلامی، ج60/7). او نویسنده ای پرکار بوده است، به طوری که به او کتابت 78 جلد قرآن نسبت داده اند (پیشین، همان صفحه). در ربع رشیدی 20 جلد از قرآن او نگاهداری می شده است. چند قرآن از قلم او (یکی به تاریخ 701ق، که هر صفحه ی آن 8 سطر دارد، 6 سطر به قلم نسخ کتابت و 2 سطر به قلم ثلث جلی عالی در بالا و پایین است و در مجموعه ی چستربیتی محفوظ است) باقی مانده است.
همچنین 7 جزء از 30 جزء یک قرآن رحلی به قلم محقق عالی از او بازمانده است که هر جزء بخشی از آن در کتابخانه و موزه ای است (برای تفصیل ---> همان مقاله، صص 60-61). همچنین یک قرآن سلطانی کوچک به قلم نسخ کتابت خوش و ثلث دو دانگ جلی و با رقم او و تاریخ شوال 718ق در موزه ی آثار ترک و اسلام استانبول نگاهداری می شود.
دیگر از خوشنویسان و قرآن نویسان بزرگ پس از یاقوت، یکی از شاگردان او به نام ارغون کاملی (زنده در 745ق) است. او «در کتابت قلم های ششگانه به ویژه ریحان چیره دست بود. ارغون را در شمار «استادان سته» و از شاگردان یاقوت مستعصمی دانسته اند» (که البته مانند مورد احمد سهروردی این نسبت شاگردی در نزد یاقوت مسلم نیست.) ---> مقاله ی «ارغون کاملی»، نوشته ی محمدحسن سمسار، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 649/7-651). آثار بازمانده از او:

1. قرآن رحلی کوچک، به قلم محقق و تاریخ 706ق، محفوظ در موزه ی توپکاپی سرای.
2. قرآنی سلطانی با تاریخ 720 ق به قلم ریحان عالی محفوظ در موزه ی ترک و اسلام استانبول.
3. قرآنی رحلی به تاریخ 730ق به قلم ریحان محفوظ در توپکاپی سرای.
4. قرآن وزیری، با تاریخ 738ق، به قلم ریحان عالی، محفوظ در کتابخانه بایزید استانبول.
5. قرآنی سلطانی با تاریخ 741ق، به قلم ریحان عالی، محفوظ در موزه ی ترک و اسلام استانبول.
6. قرآنی وزیری، با تاریخ 745ق، به قلم ریحان خوش، محفوظ در موزه ی ملی ایران (ایران باستان).
7. قرآنی سلطانی، بدون تاریخ، به قلم ریحان، محفوظ در کتابخانه ی چستربیتی (مقاله ی پیشین، صص 650-651).

یکی دیگر از خوشنویسان و قرآن نویسان هنرمند ایران ابراهیم سلطان بن شاهرخ (796-838ق) «شاهزاده ی دانش دوست، با ذوق و هنرمند تیموری و دومین پسر شاهرخ فرزند امیر تیمور گورکان» (مقاله ی «ابراهیم سلطان»، نوشته ی سیدعلی آل داود، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 512/7-515). او از خوشنویسان نامدار قرن نهم بود و به ویژه خط ثلث را زیبا می نوشت. از آثار او در این زمینه چند قرآن نفیس در دست است. یکی از آن ها به خط ثلث در 827ق نوشته شده در آستان قدس رضوی موجود بوده، ولی اکنون فقط 16 ورق آن محفوظ مانده است. قرآن دیگری نیز به قلم ریحان جلی منسوب به ابراهیم سلطان در آستان قدس موجود است، اما رقم کاتب آن مجهول به نظر می رسد. قرآن نفیس دیگری هم به خط او موجود است که سابقاً در بنای دروازه ی قرآن شیراز قرار داشته و اکنون در موزه ی پارس شیراز نگهداری می شود. گفته می شود که قرآن موجود مورخ 830 ق موجود در موزه ی متروپولیتن نیز به خط اوست. همچنین کتیبه های ثلث نیز از او باقی مانده است (مقاله ی پیشین، ص 514).
برادر سلطان ابراهیم، یعنی بایسنقر میرزا نیز از هنرمندان و مشوقان هنر و از خوشنویسان نامدار بود. قرآنی به خط ثلث (که در واقع خط محقق است) به او منسوب است که تاریخ آن 837 ق یعنی سال فوت اوست و به همین جهت و جهات دیگر بعضی در صحت انتساب آن به او تردید کرده اند. این قرآن به قطع بسیار بزرگ کتابت شده و هر برگ یا چند برگ آن در کتابخانه یا موزه یا مجموعه ای محفوظ است. کتیبه های ثلث آیات قرآنی مسجد گوهرشاد مشهد که بانی آن گوهرشاد مادر بایسنقر میرزاست، به قلم اوست.
یکی از بزرگ ترین استادان استادان مسلم خط نسخ و هنرمندان قرآن نویس ایران احمد نیریزی (زنده تا1151ق) است. به او کتابت 99 تا 120 قرآن و 77 جلد صحیفه ی سجادیه نسبت داده اند که درست نیست و تعداد این گونه آثار او بسیار کمتر از این است. «شمار قرآن های شناخته شده ای که در نسبت آن ها به احمد جای تردید نیست، به 10 نسخه نیز نمی رسد» (مقاله ی «احمد نیریزی»، نوشته ی محمدحسن سمسار، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج7، ص 104).
بعضی از قرآن های خطی او در موزه ی کاخ گلستان، و کتابخانه ی چستربیتی، موزه ی ملی ایران محفوظ است. یک نسخه از بهترین قرآن نویسی های او همان است که در زمان پهلوی دوم در سال 1344 ش به صورت عکسی به چاپ رسیده است و الحق چاپی نفیس و هنرمندانه است. و امروزه همه ی دوستداران خط و خوشنویسی و کتابت هنری قرآن مجید، نسخه ای از آن را دارند یا به هر حال آن را ملاحظه کرده اند. در سال های بعد از انقلاب انتشارات نگار آن را با تغییر قطع، و همراه با ترجمه ی دکتر ابوالقاسم امامی تجدید چاپ کرده است.
در قرن نهم هجری به ابتکار هنرمند بزرگ میرعلی هروی، خط نستعلیق از دل خط نسخ، یا از پیوند بین نسخ و تعلیق (نام نستعلیق نیز به شیوه ی نحت از ترکیب این دو نام درست شده است) خط نستعلیق پدید آمده که ایرانیان آن را عروس خط های اسلامی- ایرانی می دانند. یکی از کهن ترین نمونه های کتابت قرآن به نستعلیق، قرآنی است به قلم شاه محمود نیشابوری (م 945 ق) که خوشنویس محبوب و مورد حمایت شاه طهماسب بوده و احتمالاً این نسخه را در تبریز نوشته است که اکنون در موزه ی توپکاپی سرای ترکیه محفوظ است (برای ملاحظه ی دو صفحه ی از آن ---> کتاب هنر خوشنویسی و تذهیب قرآن (به انگلیسی)، اثر مارتین لینگز، لندن، 1976، ص 190، و لوحه ی 90). معرفی و نمونه ای از یک قرآن به کتابت نستعلیق نیز در فهرست قرآن های خطی، تدوین خانم بدری آتابای آمده است.
در عصر جدید نیز خوشنویسی قرآن کریم در سراسر جهان اسلام رواج دارد. یکی از بزرگ ترین خوشنویسان معاصر ترک استاد حامد الآمدی است که در ثلث و نسخ مهارت بسیار داشته است. از او کتابت چند قرآن به قلم نسخ در کمال ظرافت و نفاست در ترکیه و سوریه و لبنان چاپ شده است.
یکی از بزرگترین استادان قلم ثلث در ایران شادروان مرتضی عبدالرسولی است که شاگرد مرحوم حسن زرین خط، و در اقلام هفت گانه استاد بود و دیوان حافظ به کتابت نستعلیق او در سال 1367 همزمان با بزرگداشت جهانی حافظ، از سوی کمیسیون ملی یونسکو در ایران به طبع رسید. ایشان در اواخر عمر نود ساله ی خود به کتابت قرآن به قلم ثلث پرداخت و علی رغم پیری و فرتوتی و بیماری سال های آخر عمر، توانست کل قرآن مجید را به این قلم بنویسد. این نسخه اکنون در اختیار فرزند استاد، آقای مهندس سلیمان عبدالرسولی است.
دیگر از ثلث نویسان بزرگ، و در عین حال جوان معاصر، استاد محمدرضا قنبری است که قرآنی کامل به خط ثلث سبک ترکی، نوشته است که کمیسیون ملی یونسکو آن را زیر چاپ دارد. از دیگر خوشنویسان بزرگ معاصر، چنان که اشاره شد استاد محمد احصایی خط محقق را احیا کرده اند و یک سوم قرآن را به این خط و به دانگ جلی نوشته اند. در آرزوی به پایان رساندن این اثر بزرگ، برای سلامت و طول عمر استاد دعا می کنیم. استاد موحد نیز قرآنی به خط نسخ کتابت کرده اند که گویا زیر چاپ است. از استاد غلام حسین امیرخانی، خوشنویس بزرگ معاصر و رئیس انجمن خوشنویسان، مجموعه ای از آیه نویسی، و خوشنویسی آیات مختلف قرآنی به نستعلیق و با دانگ جلی و خفی با عنوان برگی چند از قرآن مجید حکیم در سال 1377 با نفاست تمام از سوی انتشارات کلهر به طبع رسیده است.
در عصر جدید بعضی از خوشنویسان به کتابت نستعلیق قرآن کریم روی آورده اند. در این رشته فضل تقدم با شادروان استاد حسن میرخانی است که بیش از پنجاه سال از کتابت (های) او به نستعلیق می گذرد. همچنین شادروان استاد سیف الله یزدانی نیز قرآنی به قلم نستعلیق نوشته اند که در سال های اخیر به طبع رسیده است. جدیدترین کوشش در زمینه ی نستعلیق نویسی قرآن کریم، کتابت خانم فریبا مقصودی کرمانشاهی است که در حال حاضر در دست چاپ است. جدیدترین کوشش هنری و خوشنویسی قرآن، کتابت شکسته ی نستعلیق استاد یدالله کابلی است که گزیده ای از قرآن است، و در حال حاضر در آستانه ی انتشار. و با شُکر و شادی از آیه نگاری های (نقاشی-خط) استاد جلیل رسولی یاد می کنیم که بر تارک هنر معاصر می درخشد.
اما بعضی از استادان خوشنویس معاصر که غالباً قرآن را به قلم نسخ (و مکرر) کتابت کرده اند عبارتند از: حاج محمود اشرفی تبریزی، علی اکبر اسماعیلی قوچانی، حاج عبدالرحیم افشار زنجانی، استاد احمد زنجانی، ابوالقاسم خوانساری، محمد خالقی، طاهر خوشنویس، محمدصادق خوانساری، میرحبیب شهلافر، کاظم صادق نجفی، حبیب الله فضایلی، حجة الاسلام مصباح زاده، محمدباقر نیرومند، حسن هریسی، میرجمال الدین جلالی و رضا سنگی و برای حسن ختام از دو خطاط قرآن نویس بزرگ سوری نام می بریم: عثمان طه، و عثمان حسین. عثمان طه کتابت خود از قرآن کریم بر مبنای مصحف قاهره که درست ترین و دقیق ترین و علمی ترین قرآن جهان اسلام است، استوار ساخته است. آنچه کتابت نسخ استوار و شیوا و شیرین عثمان طه را عالمگیر کرد و کتابت او را به صورت مقبول ترین و مهم ترین کتابت از قرآن کریم در عصر جدید، و در جهان اسلام درآورد، این واقعیت بود که علمای قرآن شناس عربستان آن را به عنوان بهترین و صحیح ترین کتابت (با رسم الخط عثمانی) به رسمیت شناختند و همان کتابت را با اندکی تصحیح و چاپ نفیس جدید به صورت مصحف المدینه در تیراژ هر سال حدوداً دو میلیون نسخه منتشر کردند و می کنند.
اما مهم ترین رویداد عصر جدید در کتابت هنری قرآن کریم، کتابت استاد بهرام سالکی از قرآن کریم، به خط کوفی پیرآموز، با اصلاحات و بهسازی ها، و نیز تذهیب ها و آرایه های متعدد شگرف است، که بحمدالله آماده ی تولید چاپی است. به قلم همین استاد عالیمقام کتابت قرآن به خط ریحان، و نسخه های دیگر به خط نسخ در سال های اخیر به طبع رسیده است.
علی اشرفی

منبع مقاله:

خرّمشاهی، بهاء الدین؛ (1389)، قرآن پژوهی (2)، تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ نخست.








نوع مطلب :
برچسب ها : حاج محمود اشرفی تبریزی، کتابت قرآن، علی اشرفی، نسخه های خطی، ابن مُقله، حامد الآمدی، عثمان طه،
لینک های مرتبط :




سه شنبه 8 مرداد 1398 10:51 ب.ظ

You mentioned that really well!
buy vistagra online safe canada pharmaceuticals online pharmacy pharmacy canada reviews canadian pharmacies online prescriptions pharmacy most reliable canadian online pharmacies canadian prescription drugstore canadian pharmacy no prescription is trust pharmacy in canada legitimate
دوشنبه 3 تیر 1398 07:54 ق.ظ

You've made your point.
dosagem ideal cialis cialis 30 day sample opinioni cialis generico low cost cialis 20mg american pharmacy cialis cialis 5 mg para diabeticos cialis pills in singapore prix de cialis cialis 5 mg buy cialis baratos compran uk
یکشنبه 2 تیر 1398 01:23 ق.ظ

Thanks, An abundance of facts!

cialis free trial click here to buy cialis cialis ahumada does cialis cause gout does cialis cause gout enter site 20 mg cialis cost where cheapest cialis try it no rx cialis cialis 5mg cialis rezeptfrei sterreich
شنبه 1 تیر 1398 08:22 ق.ظ

You stated that perfectly.
tadalafil 20 mg cialis australia org buy cialis sample pack we like it cialis price cialis lilly tadalafi online cialis generic low dose cialis cialis kaufen wo cialis great britain cialis 20mg preis cf
پنجشنبه 30 خرداد 1398 04:53 ق.ظ

Whoa tons of valuable facts.
cialis pills overnight cialis tadalafil cialis para que sirve tadalafil tablets tadalafil generic canadian cialis cialis rezeptfrei sterreich cialis venta a domicilio best generic drugs cialis cialis lilly tadalafi
چهارشنبه 29 خرداد 1398 01:19 ب.ظ

Thank you, A good amount of knowledge!

cialis alternative generic cialis tadalafil cialis 10 doctissimo cialis 5mg cialis daily new zealand cialis daily cialis sicuro in linea cialis generika click here to buy cialis compare prices cialis uk
یکشنبه 26 خرداد 1398 06:34 ب.ظ

You said it very well.!
when will generic cialis be available cialis lilly tadalafi cialis prices in england cialis reviews price cialis per pill only here cialis pills when can i take another cialis cialis per paypa cialis daily we recommend cialis best buy
شنبه 25 خرداد 1398 02:12 ب.ظ

Cheers, A good amount of info.

legalidad de comprar cialis canadian cialis generic cialis at walmart cialis cuantos mg hay cialis venta a domicilio weblink price cialis rx cialis para comprar how does cialis work cialis tablets for sale cialis qualitat
جمعه 24 خرداد 1398 11:50 ب.ظ

You actually suggested that really well.
bulk cialis cialis 20 mg cost cialis preise schweiz cialis online cost of cialis per pill cialis name brand cheap chinese cialis 50 mg buy cialis online cheapest cialis preise schweiz viagra or cialis
پنجشنبه 23 خرداد 1398 07:09 ب.ظ

Thank you! Valuable information!
look here cialis cheap canada rx cialis para comprar female cialis no prescription cialis vs viagra cialis lowest price purchasing cialis on the internet cialis pills price each only best offers 100mg cialis cialis dosage amounts cialis farmacias guadalajara
جمعه 17 خرداد 1398 10:15 ب.ظ

Nicely put, Kudos.
side effects of cialis we use it cialis online store generic for cialis no prescription cialis cheap cialis generic cialis australia org cialis qualitat cialis online nederland we recommend cialis info are there generic cialis
سه شنبه 17 اردیبهشت 1398 05:39 ق.ظ
Компания "Промтеплострой"
предоставляет на рынок в пределах России и СНГ большой выбор пром.

оборудования, в том числе широкий выбор редукторов различного назначения.
Для изготовления и сборки используются
только качественные и надёжные материалы.
Специалисты помогут правильно подобрать и купить
с доставкой подходящий редуктор
по выгодной цене.
редуктор 1Ц2У-315н (https://www.kontaktor.su/Reduktor-1C2u.html) редуктор 1Ц2У-315н
جمعه 2 فروردین 1398 03:34 ق.ظ
Have you ever thought about creating an ebook
or guest authoring on other websites? I have a blog based on the same
information you discuss and would really like to have you share some stories/information. I know my subscribers would value your
work. If you are even remotely interested, feel free to shoot me an email.

viagra tablets viagra tablets (viagralim.com)
یکشنبه 12 اسفند 1397 02:57 ب.ظ
I believe this is one of the so much important info for me.

And i'm happy reading your article. But want to commentary on some common issues,
The website style is great, the articles is really excellent :
D. Excellent activity, cheers
چهارشنبه 8 اسفند 1397 11:36 ق.ظ
What a data of un-ambiguity and preserveness of valuable familiarity about unexpected feelings.
سه شنبه 13 آذر 1397 02:29 ق.ظ

Many thanks, Great stuff.
enter site very cheap cialis cialis tablets australia usa cialis online wow cialis tadalafil 100mg acheter du cialis a geneve cialis online napol cialis generico lilly prices on cialis 10 mg viagra vs cialis cialis 5 mg
دوشنبه 12 آذر 1397 02:10 ق.ظ

Thanks a lot, Good information!
fast cialis online cialis per paypa we use it 50 mg cialis dose cialis great britain chinese cialis 50 mg cialis generique 5 mg safe site to buy cialis online cialis y deporte cialis super kamagra tadalafil tablets
یکشنبه 11 آذر 1397 01:13 ب.ظ

Terrific facts, Thanks a lot!
precios de cialis generico we recommend cialis best buy generico cialis mexico only now cialis 20 mg miglior cialis generico cialis online deutschland cialis sicuro in linea cialis kamagra levitra cialis 05 cialis online holland
یکشنبه 11 آذر 1397 01:58 ق.ظ

You said this wonderfully.
cialis generic callus free generic cialis cialis reviews cialis generisches kanada online cialis cialis online overnight cialis tadalafil recommended site cialis kanada online cialis
شنبه 10 آذر 1397 01:14 ب.ظ

Terrific posts. Thanks a lot.
cialis italia gratis click now buy cialis brand we recommend cialis best buy click here to buy cialis cialis wir preise cialis 50 mg soft tab cialis prezzo al pubblico buying brand cialis online cialis mit grapefruitsaft cialis venta a domicilio
شنبه 10 آذر 1397 01:30 ق.ظ

Valuable facts. Appreciate it.
miglior cialis generico cialis billig does cialis cause gout venta cialis en espaa cialis 5 mg effetti collateral buy cialis cialis 20mg preis cf cialis online napol generic cialis pro only now cialis 20 mg
جمعه 9 آذر 1397 02:11 ب.ظ

Valuable tips. Thanks!
buy cialis online cheapest bulk cialis order a sample of cialis cialis rezeptfrei sterreich prescription doctor cialis where to buy cialis in ontario cialis y deporte cialis pills we use it 50 mg cialis dose cialis daily
جمعه 9 آذر 1397 02:25 ق.ظ

Superb content. Appreciate it!
cialis for bph cialis sans ordonnance buy cialis uk no prescription cialis dosage amounts look here cialis order on line cost of cialis cvs 200 cialis coupon comprar cialis 10 espa241a brand cialis generic cialis for bph
پنجشنبه 8 آذر 1397 03:04 ب.ظ

Whoa plenty of good data!
how much does a cialis cost generic cialis at walmart weblink price cialis viagra vs cialis vs levitra comprar cialis 10 espa241a chinese cialis 50 mg cialis tadalafil cialis professional yohimbe weblink price cialis wow cialis tadalafil 100mg
چهارشنبه 7 آذر 1397 02:25 ب.ظ

Regards, Helpful stuff!
cialis wir preise cialis online deutschland generic cialis 20mg tablets order generic cialis online cialis tablets for sale cialis 5mg prix wow look it cialis mexico how much does a cialis cost cialis baratos compran uk cialis 100mg suppliers
چهارشنبه 7 آذر 1397 02:27 ق.ظ

Lovely forum posts. Thanks a lot.
cialis 50 mg soft tab precios cialis peru 200 cialis coupon tarif cialis france rezeptfrei cialis apotheke cialis 20mg preis cf canada discount drugs cialis generic cialis 20mg uk rx cialis para comprar generic cialis at walmart
پنجشنبه 19 مهر 1397 01:56 ب.ظ

You actually suggested that adequately.
vardenafil 20mg generic levitra vardenafil 20mg levitra 20 mg bayer prezzo vardenafil vardenafil 20mg levitra levitra generic levitra 10 mg prezzo buy generic levitra
سه شنبه 10 مهر 1397 08:04 ق.ظ

Seriously all kinds of fantastic tips!
buy brand cialis cheap price cialis wal mart pharmacy cialis rezeptfrei sterreich wow cialis tadalafil 100mg cialis pills in singapore cialis 20 mg effectiveness cialis tablets australia tadalafil achat cialis en itali order cialis from india
یکشنبه 8 مهر 1397 04:57 ق.ظ

Good write ups. Thanks a lot!
where do you buy cialis cialis prezzo al pubblico acheter du cialis a geneve cialis free trial deutschland cialis online callus cialis 20mg cialis generico online cialis generico lilly order a sample of cialis
شنبه 7 مهر 1397 02:29 ق.ظ

Very good information. Regards.
cialis name brand cheap cialis online nederland best generic drugs cialis precios de cialis generico cialis generico online venta cialis en espaa acheter cialis kamagra cialis savings card cialis pills price each we choice free trial of cialis
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر


نمایش نظرات 1 تا 30